Nhận diện và kiểm soát “rác AI” trong kỷ nguyên số

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những cơ hội lớn cho tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thay đổi phương thức sản xuất, quản trị xã hội, đời sống con người. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó, AI cũng đặt ra nhiều vấn đề mới, trong đó nổi lên hiện tượng “rác AI” - những sản phẩm thông tin sai lệch, dữ liệu nhiễu, nội dung giả mạo do AI tạo ra và những hệ quả tiêu cực phát sinh từ quá trình thiết kế, vận hành, sử dụng AI thiếu kiểm soát, thiếu chuẩn mực đạo đức và khuôn khổ pháp lý phù hợp.

Cuốn sách "Rác trí tuệ nhân tạo (AI) - Thách thức trong kỷ nguyên số".

Nhằm cung cấp cho bạn đọc những nhận thức đầy đủ, sâu sắc hơn về vấn đề này, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản cuốn sách Rác trí tuệ nhân tạo (AI) - Thách thức trong kỷ nguyên số, do Thượng tướng, GS.TS. Nguyễn Văn Thành và Thiếu tá, ThS. Cù Xuân Vũ đồng chủ biên, với sự tham gia của tập thể tác giả gồm Trung tá, TS. Lục Anh Tuấn, Trung tá, TS. Bùi Thanh Tuấn và Thiếu tá, TS. Lê Quang Việt.

Trên cơ sở tiếp cận liên ngành và cập nhật các xu hướng quốc tế, cuốn sách tập trung làm rõ bản chất, đặc điểm và các biểu hiện của “rác AI”; đồng thời phân tích những tác động đa chiều của hiện tượng này đối với kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại và đời sống con người. Đáng chú ý, “rác AI” được nhìn nhận không chỉ ở những nội dung sai lệch do AI tạo ra, mà trong toàn bộ quá trình hình thành và vận hành hệ thống AI, từ rác dữ liệu, rác mô hình, rác đầu ra đến rác thao túng có chủ đích. Cách tiếp cận này còn chỉ ra nguy cơ những sản phẩm sai lệch do AI tạo ra tiếp tục trở thành dữ liệu đầu vào cho các hệ thống AI khác, từ đó hình thành vòng lặp tích tụ và khuếch đại sai lệch.

Cuốn sách gồm 3 chương.

Chương 1: Tổng quan về trí tuệ nhân tạo (AI) và “rác trí tuệ nhân tạo”, tập trung làm rõ những vấn đề cơ bản về AI, quá trình hình thành, phát triển, những đặc trưng của “rác AI”, đồng thời đề cập chiến lược phát triển AI của một số quốc gia tiêu biểu. Phần nội dung này cũng phân biệt “rác AI” với “tin giả”, qua đó làm rõ những khác biệt về bản chất, cơ chế hình thành, đặc trưng nhận dạng, tốc độ lan truyền và phương thức xử lý giữa hai hiện tượng.

Chương 2: “Rác trí tuệ nhân tạo” - Thách thức đa chiều đối với sự phát triển của quốc gia trong kỷ nguyên số, đi sâu phân tích những tác động của “rác AI” đối với chính trị, xây dựng pháp luật và quản trị quốc gia; kinh tế, văn hóa, xã hội; quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Trong đó, cuốn sách chỉ ra rằng “rác AI” có thể tác động đến niềm tin của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước, làm suy giảm tính minh bạch, gây khó khăn cho quản trị quốc gia và đặt ra những vấn đề đối với chủ quyền số. Trong lĩnh vực văn hóa, “rác AI” còn được xem xét ở nguy cơ làm suy giảm giá trị sáng tạo, bản sắc và sức mạnh mềm quốc gia; trong đối ngoại, vấn đề này gắn với những thách thức về thông tin, nhận thức, uy tín và lợi ích quốc gia trên không gian số.

Trên cơ sở nhận diện những thách thức đó, Chương 3: Định hướng chính sách, giải pháp kiểm soát và hướng dẫn quy trình phòng ngừa “rác trí tuệ nhân tạo (AI)” trong kỷ nguyên số, tập trung vào những yêu cầu mới đối với quốc gia trong kỷ nguyên AI; quan điểm, nguyên tắc định hướng chính sách kiểm soát “rác AI”; các giải pháp tăng cường kiểm soát và khuyến nghị về quy trình phòng ngừa, nhận biết “rác AI”.

Đáng chú ý, cuốn sách đưa ra quy trình 8 bước phòng ngừa “rác AI”, từ nhận thức đúng về AI, kiểm soát thông tin đầu vào, đánh giá và kiểm chứng kết quả do AI tạo ra, sử dụng AI đúng mục đích, đúng vai trò, thận trọng khi chia sẻ, tuân thủ pháp luật, đạo đức và văn hóa, đến phát hiện, phản ánh, không lan truyền “rác AI” và thường xuyên nâng cao kiến thức, kỹ năng số. Qua đó, cuốn sách nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người, trong đó con người phải giữ quyền kiểm soát và chịu trách nhiệm cuối cùng trong quá trình sử dụng AI.

Từ góc nhìn quản trị công nghệ, đạo đức AI và an ninh con người, cuốn sách đặt vấn đề kiểm soát “rác AI” trong mối quan hệ với yêu cầu hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, phát triển hệ sinh thái công nghệ lành mạnh và nâng cao nhận thức, năng lực ứng xử của xã hội đối với các sản phẩm AI. Đồng thời, trước tính chất xuyên biên giới của AI và “rác AI”, cuốn sách đề cập yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế, chủ động tham gia xây dựng các chuẩn mực và “luật chơi” quốc tế về AI, đồng thời bảo vệ chủ quyền số, an ninh quốc gia và lợi ích dân tộc trong kỷ nguyên số.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, nhận diện và kiểm soát hiệu quả “rác AI” trở thành yêu cầu cần thiết, gắn với mục tiêu phát triển bền vững và bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc. Với cách tiếp cận liên ngành, hệ thống, kết hợp giữa những luận giải về lý luận và những vấn đề đặt ra từ thực tiễn, Rác trí tuệ nhân tạo (AI) - Thách thức trong kỷ nguyên số góp phần cung cấp thêm tài liệu cho các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý, nhà nghiên cứu, cơ quan báo chí và những bạn đọc quan tâm đến AI, chuyển đổi số; đồng thời nâng cao nhận thức, kỹ năng và trách nhiệm của mỗi người trong việc sử dụng AI an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm.