Lê Quý Đôn - Danh nhân văn hóa thế giới

Ba thế kỷ đã đi qua, nhưng tên tuổi và di sản của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 1784) vẫn tỏa sáng trong lịch sử dân tộc như biểu tượng của trí tuệ Việt Nam. Việc UNESCO thông qua Nghị quyết vinh danh và Lễ kỷ niệm cấp quốc gia nhân 300 năm Ngày sinh của ông được tổ chức tối 31/7/2026 một lần nữa khẳng định giá trị bền vững của di sản học thuật mà ông để lại đối với Việt Nam và nhân loại.

Khu lưu niệm danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, xã Lê Qúy Đôn, tỉnh Hưng Yên. Ảnh: Báo Hưng Yên.

Thần đồng xứ Sơn Nam

Lê Quý Đôn sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng tại làng Diên Hà, phủ Tiên Hưng, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Ngay từ thuở nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, ham học, có trí nhớ hiếm có và khả năng ứng khẩu thơ văn. Dân gian lưu truyền rất nhiều câu chuyện, giai thoại về tài năng tức khẩu thành thơ của ông, trong đó nổi tiếng nhất là câu chuyện gắn với bài thơ “Rắn đầu biếng học”. Bài thơ được xem như là giai thoại vô tiền khoáng hậu và lưu truyền bao đời nay.

Không chỉ nổi tiếng với tài ứng đối, nhiều giai thoại còn cho thấy trí nhớ đặc biệt của Lê Quý Đôn. Tương truyền, khi còn nhỏ, cậu từng xem qua cuốn sổ ghi nợ của một bà cụ bán nước. Ít lâu sau, quán nước bị hỏa hoạn, cuốn sổ cũng cháy theo. Trước sự lo lắng của bà cụ, cậu bé đã nhớ lại gần như đầy đủ tên những người còn nợ cùng các khoản ghi trong sổ để chép lại. Khi đối chiếu, các khoản ghi đều không sai lệch.

Dẫu mang màu sắc truyền tụng, những giai thoại ấy vẫn góp phần khắc họa hình ảnh Lê Quý Đôn với trí tuệ, khiếu văn chương, trí nhớ phi thường và tài ứng đối sắc sảo ngay từ thuở thiếu thời, đồng thời phản ánh sự ngưỡng mộ của người đương thời đối với tài năng của nhà bác học được mệnh danh là “túi khôn của thời đại”.

Ngôi sao sáng trên bầu trời văn hóa Việt

Nổi tiếng là thần đồng từ thuở nhỏ, khi trưởng thành, Lê Quý Đôn tiếp tục con đường khoa cử rực rỡ đưa ông trở thành Tam nguyên Bảng nhãn, sau đó đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng của triều Lê - Trịnh. Tuy nhiên, điều làm nên vị thế đặc biệt của Lê Quý Đôn không chỉ là sự nghiệp làm quan, mà chính là khối lượng trước tác đồ sộ cùng những tư tưởng vượt trước thời đại.

Các tác phẩm của ông rất phong phú, đồ sộ, bao quát trên nhiều lĩnh vực như: chính trị, ngoại giao, quân sự, sử học, địa lý, triết học, văn học, ngôn ngữ học, thiên văn, y học, nông học, thư tịch học... Theo các nhà nghiên cứu, tư tưởng chủ đạo trong toàn bộ sự nghiệp trước tác của Lê Quý Đôn là sự khẳng định và đề cao đất nước, con người Việt Nam, đề cao nền văn hóa, văn hiến của dân tộc. Đó là một di sản học thuật đặc biệt quý giá, góp phần làm giàu kho tàng tri thức và văn hiến Việt Nam.

Từ Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ đến Toàn Việt thi lục, mỗi công trình đều phản ánh một trí tuệ uyên bác, một phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn và khát vọng lưu giữ, hệ thống hóa tri thức của dân tộc. Qua các trước tác ấy, Lê Quý Đôn không chỉ góp phần đặt nền móng cho nhiều lĩnh vực nghiên cứu như lịch sử, địa lý, văn học, thư tịch học, triết học hay giáo dục, mà còn khẳng định bản lĩnh văn hóa, ý thức độc lập, tự chủ và truyền thống văn hiến của Đại Việt. Sử gia Phan Huy Chú từng dành cho ông những lời đánh giá đặc biệt: “Ông tư chất khác đời, thông minh hơn người... Bình sinh làm sách rất nhiều. Bàn về kinh sử thì sâu sắc, rộng rãi, mà nói về điển cố thì đầy đủ, rõ ràng. Cái sở trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng ở trên đời”.

Cuộc đời và sự nghiệp của Lê Quý Đôn là minh chứng tiêu biểu cho truyền thống trọng hiền tài của dân tộc Việt Nam. Từ một thần đồng nổi tiếng xứ Sơn Nam, đến bậc đại khoa, đại thần của triều Lê - Trịnh, ông luôn thể hiện tinh thần học tập suốt đời, ý thức trách nhiệm đối với quốc gia, dân tộc và khát vọng tìm hiểu, tổng kết, truyền bá tri thức. Không chỉ là một học giả kiệt xuất, Lê Quý Đôn còn là một nhà thực tiễn sâu sắc, luôn quan tâm đến đời sống nhân dân, vận mệnh đất nước và sự hưng thịnh của quốc gia.

Điều đáng quý hơn cả là sau ba trăm năm, những giá trị mà Lê Quý Đôn theo đuổi vẫn còn nguyên ý nghĩa. Đó là tinh thần “dĩ công vi thượng”, lấy lợi ích quốc gia và nhân dân làm mục tiêu phụng sự; là quan niệm “dân là gốc của nước”; là tư tưởng đề cao thực học, học đi đôi với hành, trọng dụng hiền tài; là phương pháp nghiên cứu dựa trên khảo sát thực tiễn, đối chiếu tư liệu và kiểm chứng thông tin. Những giá trị ấy vẫn có sức gợi mở đối với công cuộc xây dựng nền giáo dục thực chất, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Đến nay, những giá trị tư tưởng, học thuật và nhân văn trong di sản của Lê Quý Đôn vẫn giữ nguyên ý nghĩa thời sự. Nhiều công trình của ông tiếp tục là nguồn sử liệu quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa, địa lý, kinh tế và xã hội Việt Nam thời kỳ trung đại; đồng thời góp phần khẳng định chiều sâu văn hiến, bản sắc và sức sống của nền văn hóa dân tộc trong dòng chảy văn minh nhân loại.

Cuốn sách "Lê Quý Đôn - Danh nhân văn hóa thế giới".

Xuất bản công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của Lê Quý Đôn

Hòa chung chuỗi hoạt động kỷ niệm cấp quốc gia, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản cuốn sách Lê Quý Đôn - Danh nhân văn hóa thế giới do nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Thái Bình, biên soạn. Đây là một công trình nghiên cứu góp phần nhận diện đầy đủ hơn tầm vóc của một danh nhân đã dành trọn cuộc đời cho việc học, nghiên cứu và phụng sự đất nước.

Không chỉ giới thiệu cuộc đời của một danh nhân, cuốn sách còn góp phần lý giải vì sao Lê Quý Đôn được xem là nhà bác học lớn của Việt Nam thời phong kiến, phân tích và làm sáng tỏ những đóng góp của ông trên nhiều phương diện: tư tưởng, giáo dục, văn hóa, ngoại giao và hoạt động thực tiễn, qua đó khắc họa đầy đủ tầm vóc của một danh nhân văn hóa kiệt xuất của dân tộc.

Kế thừa thành tựu nghiên cứu của nhiều thế hệ học giả, kết hợp với quá trình khảo cứu, sưu tầm công phu, tác giả Nguyễn Thanh đã tái hiện một cách hệ thống quê hương, gia thế, quá trình học tập, sự nghiệp làm quan, hệ thống trước tác cùng những cống hiến của Lê Quý Đôn trên nhiều lĩnh vực.

Được kết cấu thành năm chương với bố cục logic, từ quê hương, gia thế, sự nghiệp đến hệ thống trước tác và sự nghiệp văn học, cuốn sách không chỉ cung cấp nguồn tư liệu phong phú mà còn gợi mở nhiều cách tiếp cận mới về một nhân vật lịch sử đã được nghiên cứu trong nhiều thập kỷ. Việc bổ sung niên biểu và hệ thống tài liệu tham khảo cũng góp phần nâng cao giá trị học thuật, giúp cuốn sách trở thành tài liệu hữu ích cho hoạt động nghiên cứu, giảng dạy, học tập và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa Việt Nam.

Nhân kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, việc xuất bản cuốn sách Lê Quý Đôn - Danh nhân văn hóa thế giới không chỉ góp thêm một công trình nghiên cứu về một danh nhân kiệt xuất, mà còn góp phần lan tỏa những giá trị trường tồn của nền văn hiến Việt Nam. Đây là ấn phẩm có ý nghĩa đối với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là những người nghiên cứu, giảng dạy, học tập và những ai mong muốn tìm hiểu sâu hơn về một trong những trí tuệ lớn nhất trong lịch sử dân tộc.

* Tối 31/7/2026, tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên) đã diễn ra Lễ kỷ niệm cấp quốc gia nhân 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026). Đây là sự kiện chính trị, văn hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm tôn vinh thân thế, cuộc đời, sự nghiệp và những cống hiến to lớn của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đối với nền văn hóa, khoa học và giáo dục của dân tộc.

Đồng chí Phạm Thị Thinh, Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc - Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tham dự chương trình.

Một tiết mục trong chương trình nghệ thuật đặc biệt Rạng rỡ văn hiến Việt Nam - Ảnh: VGP/Phương Nguyên.

Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam trao Nghị quyết của UNESCO vinh danh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn cho lãnh đạo tỉnh Hưng Yên.

Chương trình gồm hai phần chính: Lễ kỷ niệm và công bố, trao Nghị quyết của UNESCO vinh danh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn; chương trình nghệ thuật đặc biệt với chủ đề “Rạng rỡ văn hiến Việt Nam”. Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại kết hợp các giá trị văn hóa truyền thống, chương trình sẽ tái hiện cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng học thuật và những đóng góp nổi bật của nhà bác học Lê Quý Đôn đối với lịch sử dân tộc.