Tại sao Việt Nam mãi chưa giàu?

Từ những trăn trở về tiềm năng và thực trạng phát triển của đất nước, TS. Lê Đắc Sơn - Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Đại Nam đã đúc kết những suy ngẫm về trải nghiệm thực tiễn trong cuốn sách Tại sao Việt Nam mãi chưa giàu? do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành. Trong cuốn sách, tác giả đi tìm lời giải cho bài toán phát triển bền vững của quốc gia. Đây là tài liệu gợi mở nhiều góc nhìn sâu sắc, đáng suy ngẫm về hành trình vươn tới sự thịnh vượng của Việt Nam.

Cuốn sách "Tại sao Việt Nam mãi chưa giàu?" do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành.

“Cuốn sách này không được viết để quy lỗi. Tôi không tìm “thủ phạm”, cũng không đứng ở vị thế phán xét” - tác giả đã viết ngay ở những trang đầu, và đúng như vậy, TS. Lê Đắc Sơn đã viết cuốn sách như một cuộc đối thoại thẳng thắn với thực tiễn và cố gắng làm một việc mà ông cho là cần thiết vào thời điểm này: đi tìm nguyên nhân mang tính cấu trúc, nằm sâu dưới bề mặt của những con số tăng trưởng.

Sau bốn thập kỷ đổi mới, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng về tăng trưởng, hội nhập và ổn định xã hội. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn phát triển mới, những giới hạn về chất lượng tăng trưởng ngày càng bộc lộ rõ: năng suất lao động còn khoảng cách so với nhiều quốc gia; năng lực cạnh tranh chưa tương xứng với tiềm năng; và quá trình chuyển từ tăng trưởng sang phát triển bền vững diễn ra chậm hơn kỳ vọng. Điều đó cho thấy, câu hỏi “vì sao chưa giàu” không thể chỉ được lý giải bằng các chỉ số kinh tế, mà cần được nhìn nhận từ nền tảng sâu xa hơn: mô hình phát triển, chất lượng thể chế và đặc biệt là năng lực con người.

Với 5 phần, 11 chương được triển khai như một hành trình tư duy xuyên suốt, cuốn sách “giải phẫu” những điểm nghẽn tồn tại lâu dài, trong đó nổi bật là sự “lệch pha” giữa giáo dục và yêu cầu của nền kinh tế hiện đại. Mỗi chương sách không chỉ đưa ra luận điểm, mà còn gợi mở suy nghĩ, khơi dậy nhu cầu thay đổi, đặc biệt đối với thế hệ trẻ, những người sẽ trực tiếp định hình tương lai phát triển của đất nước.

Từ góc nhìn đó, cuốn sách không tách rời kinh tế khỏi giáo dục và văn hóa. Những nghịch lý quen thuộc, học giỏi nhưng khó làm chủ, nhiều bằng cấp nhưng thiếu năng lực thực tiễn được lý giải như hệ quả của một mô hình đào tạo chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Trên nền tảng đó, tác giả chỉ ra những “điểm gãy” mang tính lịch sử và văn hóa, đặc biệt là sự chuyển dịch chưa trọn vẹn từ tư duy làm thuê sang năng lực làm chủ.

Điểm nhấn quan trọng của cuốn sách là luận đề: giáo dục chính là “nguyên nhân của các nguyên nhân”. Theo tác giả, Việt Nam không thiếu người thông minh, không thiếu sự chăm chỉ, nhưng lại thiếu một lực lượng đông đảo những con người có năng lực làm chủ, sáng tạo và dẫn dắt phát triển. Nghịch lý này không xuất phát từ cá nhân, mà từ cách hệ thống giáo dục đã và đang định hình con người trong suốt thời gian dài.

Mượn ý thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn/ Phần nhiều do giáo dục mà nên”, cuốn sách đặt giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học, vào vị trí bản lề của vận mệnh quốc gia. Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển từ gia công sang sáng tạo, từ lao động giản đơn sang kinh tế tri thức, những giới hạn của mô hình giáo dục hàn lâm ngày càng bộc lộ rõ, đòi hỏi một sự chuyển đổi căn bản.

Không dừng lại ở việc chỉ ra vấn đề, cuốn sách còn đưa ra một gợi mở mang tính hành động: chuyển đổi sang mô hình giáo dục phát triển năng lực (OBE), gắn với thực tiễn và trách nhiệm đầu ra. Đây không chỉ là cải cách giáo dục, mà là bước chuyển mang tính nền tảng để nâng cao chất lượng con người - yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng phát triển bền vững của quốc gia trong dài hạn.

Ở tầm nhìn rộng hơn, Tại sao Việt Nam mãi chưa giàu? không chỉ là cuốn sách về kinh tế hay giáo dục, mà là một cách tiếp cận lại vấn đề phát triển trong giai đoạn bản lề. Điều đáng chú ý là xuyên suốt tác phẩm không phải là sự bi quan, mà là niềm tin có cơ sở: Việt Nam hoàn toàn có thể bứt phá nếu dám thay đổi từ nền móng, đó là con người và cách đào tạo con người.

Với văn phong ngắn gọn, ý tứ rõ ràng, lập luận chặt chẽ và nhiều câu hỏi gợi mở trực diện, Tại sao Việt Nam mãi chưa giàu? là lời đối thoại thẳng thắn với các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý giáo dục, cộng đồng doanh nghiệp và thế hệ trẻ. Cuốn sách qua đó khơi dậy một yêu cầu cấp thiết: nhìn lại cách chúng ta đang đào tạo con người hôm nay để định hình tương lai đất nước ngày mai.

Tác giả chia sẻ: “Tôi không kỳ vọng cuốn sách này tạo ra sự đồng thuận ngay. Nhưng tôi hy vọng nó đủ trung thực, đủ thẳng thắn và đủ chiều sâu để khơi lại một câu hỏi mà chúng ta đã quá quen né tránh: Chúng ta đang đào tạo con người cho tương lai nào của đất nước?”. Cuốn sách không đưa ra một câu trả lời cuối cùng, nhưng đặt ra đúng câu hỏi cốt lõi và điều đó buộc người đọc phải nhìn lại một cách nghiêm túc, chúng ta đang chuẩn bị con người cho hiện tại hay cho tương lai của đất nước? Khi câu hỏi ấy được trả lời thấu đáo, con đường hướng tới một Việt Nam giàu mạnh, tự chủ và sáng tạo sẽ dần trở nên rõ ràng hơn.