Trần Huy Liệu: Nhà cách mạng, nhà văn hóa, người đặt nền móng cho sử học Việt Nam hiện đại

Trong quá trình hình thành, phát triển của ngành sử học Việt Nam hiện đại, Trần Huy Liệu là người có những đóng góp to lớn. Không chỉ là một nhà yêu nước, chiến sĩ cách mạng kiên trung, ông còn là nhà báo, nhà văn hóa, đặc biệt là nhà sử học có vai trò quan trọng trong việc xây dựng và đặt nền móng cho nền sử học cách mạng Việt Nam.

Sinh ngày 05/11/1901 tại làng Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình) trong một gia đình nhà nho yêu nước, Trần Huy Liệu sớm hình thành ý thức dân tộc và tinh thần trách nhiệm trước vận mệnh đất nước. Từ khi còn trẻ ông đã làm thơ, viết báo, xuất bản sách và tham gia các phong trào yêu nước, dân chủ từ khi là một thanh niên trẻ. Trong những năm hoạt động cách mạng, ông nhiều lần bị thực dân Pháp bắt giam và trải qua các nhà tù Côn Đảo, Sơn La, Nghĩa Lộ... Chính trong nhà tù của thực dân, Trần Huy Liệu đã đến với chủ nghĩa cộng sản và gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1936. Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Trần Huy Liệu được giao nhiều trọng trách, trong đó có nhiệm vụ thảo bản Quân lệnh số I của Ủy ban Khởi nghĩa. Ông cũng là thành viên Phái đoàn Chính phủ lâm thời vào Huế tiếp nhận ấn, kiếm tại Lễ thoái vị của Bảo Đại. Sau khi cách mạng thành công, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực chính trị, tuyên truyền và văn hóa.

Trong những năm cuối đời, đóng góp nổi bật của Trần Huy Liệu được thể hiện rõ nét trong lĩnh vực khoa học xã hội và sử học. Ông xây dựng Đề án thành lập một tổ chức chuyên nghiên cứu khoa học xã hội trình Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Tháng 12/1953, khi Ban Nghiên cứu Lịch sử - Địa lý - Văn học - tiền thân của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam hiện nay - được thành lập, ông được giao nhiệm vụ Trưởng ban. Năm 1960, khi Viện Sử học được chính thức thành lập, Trần Huy Liệu là Viện trưởng đầu tiên. Ông cũng là người sáng lập và là Hội trưởng đầu tiên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam (năm 1966). Trên cương vị người tổ chức và dẫn dắt nghiên cứu, ông có công xây dựng tổ chức, tập hợp nhiều thế hệ học giả, đào tạo đội ngũ nghiên cứu, góp phần xác lập phương hướng nghiên cứu lịch sử theo quan điểm khoa học và phục vụ sự nghiệp cách mạng. Đối với Trần Huy Liệu, sử học không đơn thuần là việc ghi chép quá khứ, mà còn là quá trình nhận thức những quy luật, đúc kết kinh nghiệm lịch sử để phục vụ xây dựng đất nước. Quan niệm đó, cùng những đóng góp về tổ chức và học thuật, đã góp phần đặt nền móng tổ chức và học thuật cho ngành sử học Việt Nam hiện đại. Trên phương diện học thuật, Trần Huy Liệu để lại một di sản đồ sộ, tiêu biểu là bộ Lịch sử tám mươi năm chống Pháp được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ năm 1996.

Nhân dịp kỷ niệm 125 năm Ngày sinh của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu (1901 - 2026) và 60 năm Ngày thành lập Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam (1966 - 2026), nhằm giúp bạn đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ, những người yêu lịch sử, hiểu sâu sắc hơn về những công lao, đóng góp của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu với sự nghiệp cách mạng, với ngành sử học Việt Nam hiện đại, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản cuốn sách Trần Huy Liệu: Nhà cách mạng, nhà văn hóa, người đặt nền móng cho sử học Việt Nam hiện đại do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam phối hợp với Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình biên soạn.

Cuốn sách tập hợp 23 bài viết của các nhà nghiên cứu, cán bộ giảng dạy lịch sử, nhà hoạt động văn hóa và lịch sử, khắc họa tương đối toàn diện về cuộc đời và sự nghiệp cũng như những đóng góp của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu, nhất là trong lĩnh vực sử học. Qua các bài viết, bạn đọc có thêm cơ sở đề tìm hiểu về một nhà cách mạng, nhà văn hóa, nhà sử học tiêu biểu, đồng thời nhận thức rõ hơn những đóng góp của ông đối với sự hình thành và phát triển của nền văn học hiện đại.