Bản sắc Hà Nội

60 năm xây dựng và phát triển, Hà Nội từ một thành phố nhỏ, nghèo nàn, trở thành đô thị hiện đại. Không gian đô thị Thủ đô được mở rộng với đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh, kết nối với các tỉnh, thành phố chung quanh tạo nên vùng Thủ đô rộng lớn, với hạ tầng đồng bộ, hiện đại, xứng tầm đô thị quy mô lớn trong khu vực Đông - Nam Á. Đây là tiền đề vững chắc để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, đồng thời không ngừng lan tỏa, tạo động lực để phát triển vùng đồng bằng sông Hồng và cả nước.

ff8e5d1526b13991c9d3e716e463facd L

Cửa ngõ phía tây Thủ đô Hà Nội. Ảnh: TRẦN HẢI

Một Hà Nội năng động, hiện đại

Theo các tài liệu lịch sử, kể từ năm 1010 (khi Vua Lý Thái Tổ quyết định định đô tại Thăng Long) cho đến năm 1788 (trước khi Vua Quang Trung dời đô về Phú Xuân), địa giới hành chính của Thăng Long - kinh đô của nước Đại Việt, được giới hạn trong phạm vi vòng thành ngoài cùng gọi là La Thành chu vi khoảng 6 km. Bao quanh kinh đô là các con sông, với sông Hồng (đoạn chảy qua Thăng Long gọi là Nhị Hà) ở phía đông, sông Tô Lịch ở phía bắc và phía tây, sông Kim Ngưu ở phía nam, như được miêu tả trong câu ca dao quen thuộc: "Nhị Hà quanh bắc sang đông/ Kim Ngưu, Tô Lịch là sông bên này". Đến ngày thoát khỏi ách chiếm đóng của thực dân (tháng 10-1954), Hà Nội, khi đó là Thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, có diện tích 152,2km 2, với 36 tuyến phố nội thành, bốn huyện ngoại thành, dân số 437 nghìn người.

Sau bốn lần điều chỉnh địa giới hành chính vào các năm 1961, 1978, 1991 và 2008, Hà Nội không còn là thành phố "trong sông" như ý nghĩa của tên gọi ban đầu, mà được mở rộng, bao quát cả hai bờ sông Hồng, biến dòng sông mẹ thành dải lụa hồng chảy qua trung tâm thành phố, kết nối sông Cà Lồ, sông Cầu, sông Ngũ Huyện Khê phía đông bắc, sông Đuống phía đông, sông Đà, sông Đáy, sông Tích, sông Nhuệ, sông Tô Lịch phía tây, tạo không gian rộng lớn, trải dài từ Ba Vì hùng vĩ gắn với truyền thuyết về Tản Viên Sơn Thánh, Sóc Sơn với đền Sóc - nơi Thánh Gióng bay về trời, đến Mỹ Đức với danh thắng Hương Tích... Sau cuộc kiến tạo lớn nhất trong lịch sử này, Hà Nội có diện tích 3.328 km2 , dân số hơn bảy triệu người, tăng gấp 22 lần về diện tích, gấp 12 lần về dân số so với thời điểm 60 năm trước.

Không gian khu vực nội thành Hà Nội không chỉ là những khu phố cổ, khu phố kiểu Pháp như trước, mà diện tích được mở rộng hơn trước gấp 17 lần. Khu vực Từ Liêm, Gia Lâm, Hà Đông... trước đây là vùng ngoại thành hoang vu, nay là khu vực đô thị mới, đẹp đẽ và nhộn nhịp, nơi tọa lạc Trung tâm hội nghị quốc gia, sân vận động quốc gia Mỹ Đình, trụ sở của nhiều cơ quan trung ương, công viên phần mềm, các khu dân cư Mỹ Đình, Mễ Trì, The Mannor, Việt Hưng, Dương Xá, Vinhomes Riverside..., mang phong cách kiến trúc hiện đại. Không gian đô thị của Thủ đô được tổ chức theo chùm đô thị, gồm khu vực đô thị trung tâm là khu vực nội thành hiện nay và năm đô thị vệ tinh: Hòa Lạc, Sơn Tây, Phú Xuyên, Xuân Mai, Sóc Sơn, nằm cách trung tâm 30 km về các hướng, không chỉ giảm tải cho đô thị lõi, mà còn tạo động lực để phát triển kinh tế - xã hội.

Cùng với sự mở rộng về không gian là hệ thống giao thông khá đồng bộ, hiện đại. Trong khu vực nội thành, các tuyến đường vành đai 1, vành đai 2, vành đai 2,5, vành đai 3, vành đai 3 trên cao đã và đang hoàn thành, đưa vào sử dụng, với hệ thống hầm chui, cầu vượt, tạo điều kiện giao thương, phát triển kinh tế - xã hội một cách nhanh chóng, thuận lợi. Khái niệm "cửa ô" đối với Hà Nội hôm nay được hiểu với nghĩa rộng hơn, bởi kết nối từ đô thị trung tâm đến các đô thị vệ tinh là hệ thống đường vành đai kết hợp trục hướng tâm, có liên kết với mạng lưới giao thông liên vùng và quốc gia. Đại lộ Thăng Long, quốc lộ 32 được đầu tư hiện đại, rút ngắn khoảng cách từ trung tâm thành phố đến các đô thị vệ tinh: Hòa Lạc, Sơn Tây, tạo điều kiện cho Khu công nghệ cao Hòa Lạc thu hút các dự án lớn về công nghệ - đào tạo, khai thác tiềm năng du lịch, văn hóa của Làng văn hóa các dân tộc Việt Nam, Thành cổ Sơn Tây, làng cổ Đường Lâm, các khu du lịch dưới chân núi Ba Vì... Cầu Thanh Trì, cầu Thăng Long kết nối đường cao tốc bắc Thăng Long - Nội Bài, quốc lộ 5, quốc lộ 18, quốc lộ 3... rút ngắn hành trình từ Hải Phòng, Quảng Ninh đến cửa ngõ hàng không, lên biên giới phía Bắc. Đường 5 kéo dài mới được thông xe sẽ kết nối cầu Nhật Tân, cao tốc Nhật Tân - Nội Bài, quốc lộ 2 (Hà Nội - Lào Cai)... không chỉ thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội vùng đô thị phía bắc sông Hồng của Hà Nội, mà còn giúp việc vận chuyển, giao thương giữa các trọng điểm kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh thuận lợi, hành lang kinh tế xuyên Á (Côn Minh - Hà Nội - Quảng Ninh) thuận tiện, dễ dàng hơn trước rất nhiều.

Hà Nội đang bắt nhịp với các đô thị lớn trên thế giới bằng hệ thống vận tải hành khách công cộng hiện đại. Năm 2015, tuyến xe buýt nhanh Yên Nghĩa - Kim Mã và tuyến tàu điện trên cao đầu tiên Cát Linh - Hà Đông sẽ đi vào hoạt động, kết nối các loại hình vận tải hiện có tạo nên mạng lưới giao thông công cộng nhanh, thuận tiện, an toàn và hiện đại, đủ sức đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân, tháo gỡ những "nút thắt" trong giao thông đô thị hiện nay.

Giáo sư Tiến sĩ khoa học Vũ Minh Giang, nguyên Phó Giám đốc Đại học quốc gia Hà Nội nhận xét: "Hà Nội đang đổi thay từng ngày. Nếu ai đi xa chưa có dịp về lại Thủ đô trong 10 năm trở lại đây sẽ không khỏi ngỡ ngàng, thậm chí không thể nhận ra một Hà Nội năng động, hiện đại như bây giờ...".

Hài hòa giữa bảo tồn và phát triển

Hà Nội phát triển nhanh, hiện đại hơn, to đẹp hơn trước, nhưng không vì thế mà làm phai nhạt những giá trị bản sắc. Với bề dày lịch sử hơn 1.000 năm tuổi, với gần 5.200 di tích, trong đó hơn 1.000 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, 1.270 làng nghề truyền thống, nhiều cụm di tích thắng cảnh, công tác bảo tồn phát huy các giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, nhằm gìn giữ truyền thống, bản sắc văn hóa, để Hà Nội có sức hút không chỉ với khu vực Đông - Nam Á, châu Á - Thái Bình Dương, mà còn cả với thế giới.

Trong khu vực nội đô lịch sử (giới hạn từ phía nam sông Hồng đến đường vành đai 2), thành phố hạn chế phát triển công trình cao tầng, giảm mật độ xây dựng và mật độ cư trú, bảo tồn đặc trưng, cấu trúc đô thị cũ và bảo vệ phát huy các giá trị cảnh quan các công trình kiến trúc có giá trị văn hóa - lịch sử - tôn giáo, kiến trúc đặc trưng các thời kỳ. Các di tích lịch sử - văn hóa, các thành cổ, làng cổ, di tích cách mạng, tôn giáo tín ngưỡng, nhất là các tiểu khu trong khu vực nội đô lịch sử bao gồm: Trung tâm chính trị Ba Đình, khu di sản Hoàng thành Thăng Long, khu phố cổ, khu phố cũ, khu vực hồ Gươm và phụ cận, khu vực hồ Tây và phụ cận, được khoanh vùng bảo vệ và có quy chế kiểm soát chặt chẽ các hoạt động bảo tồn, hoạt động xây dựng và hoạt động tham quan khác. Thành phố quy hoạch và xây dựng các khu đô thị mới ngoài vành đai 2. Người dân khu phố cổ được "giãn dân" bằng cách di chuyển tới khu đô thị mới Việt Hưng (quận Long Biên). Nhiều cơ sở sản xuất công nghiệp, bệnh viện, trường đại học lớn được di dời khỏi nội đô, được bố trí tại các đô thị vệ tinh hoặc các khu công nghiệp lớn, giảm áp lực về hạ tầng, môi trường trong khu vực trung tâm, đồng thời tạo động lực đô thị vệ tinh phát triển.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, qua năm tháng chiến tranh, Hà Nội vẫn giữ vẻ đẹp riêng của mình. Tiến sĩ Ca-thơ-rin Mu-lơ Ma-rin, Trưởng văn phòng đại diện UNESCO tại Việt Nam, từng ca ngợi: "Hà Nội là nơi quy tụ nhiều di sản nhất Việt Nam, trong đó có nhiều di sản thế giới quý giá và có sức hút lớn". Những di sản đó đã trở thành thế mạnh của Thủ đô để phát triển du lịch. Đại diện nhiều doanh nghiệp lữ hành lớn cho biết, Hà Nội là điểm đến không thể thiếu trong chương trình du lịch của hầu hết khách nước ngoài khi đến Việt Nam. Du khách thường có nhận xét, họ thích đến Hà Nội, bởi ở đây, họ cảm nhận được sự thanh bình, giản dị, nhịp sống chậm hơn so với những thành phố khác trong khu vực...

Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, việc giải quyết xung đột giữa yêu cầu bảo tồn và nhu cầu phát triển của xã hội không phải là đơn giản, do những nguyên nhân khách quan và chủ quan như sự gia tăng dân số quá lớn, dẫn đến sự quá tải trên toàn hệ thống hạ tầng, nguồn lực đầu tư xây dựng khó khăn, năng lực quy hoạch, xây dựng, quản lý, vận hành còn hạn chế... Những "bài toán" cụ thể luôn xuất hiện trong sự vận động của xã hội như câu chuyện về bảo tồn làng cổ Đường Lâm, đề án di dời, giãn dân phố cổ, tổ chức tuyến phố đi bộ chung quanh hồ Hoàn Kiếm, giao thông tĩnh trong khu vực nội đô... đòi hỏi thành phố phải có các giải pháp linh hoạt, song vẫn bảo đảm những nguyên tắc nhất quán để giải quyết hài hòa hai vấn đề bảo tồn và phát triển, để Thủ đô phát triển bền vững, hiện đại mà vẫn giữ được bản sắc văn hiến của thành phố nghìn năm tuổi.

KIỀU HƯƠNG

(Theo Nhân dân)